Od Gutenberga do Internetu - rzecz o prawie przedruku.

Od Gutenberga do Internetu - rzecz o prawie przedruku.
Część I

Generalną zasadą prawa autorskiego jest ochrona interesów twórcy. Jak czytamy w art. 17 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych o ile ustawa nie stanowi inaczej "twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu". Ustawodawca kierując się interesem społecznym a w szczególności mając na uwadze zapewnienie szerokiego dostępu do dóbr kultury oraz konieczność zapewnia warunków do szybkiej, szerokiej i nieskrępowanej wymiany informacji wprowadził pewne ograniczenia w zakresie monopolu autorskiego. W rozdziale III prawa autorskiego zamieszczone zostały przepisy o dozwolonym użytku prywatnym (art. 23 pr. aut) oraz dozwolonym użytku publicznym ( art. 24-33 pr. aut), określające przypadki w których dopuszczalne jest korzystanie z chronionego utworu bez zgody uprawnionego podmiotu oraz z braku odmiennego wskazania w ustawie bez konieczności uiszczania wynagrodzenia autorskiego.

W pierwszej części artykułu omówię międzynarodową genezę regulacji prawa przedruku oraz jej rozwój w polskim ustawodawstwie. W drugiej części artykułu analizuję aktualnie obowiązujący przepis art. 25 pr. aut. wprowadzający ustawową licencję dla prasy. W szczególności podejmę problematykę korzystania przez prasę , radio i telewizję z informacji rozpowszechnionych w Internecie jak również stosowania przepisu art. 25 pr. aut do ukazujących się w sieci elektronicznych periodyków.

Konwencja Berneńska

Niewątpliwie decydujący wpływ na kształt przepisów o dozwolonym użytku publicznym w kolejnych polskich ustawach prawnoautorskich miały postanowienia Konwencji Berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych z dnia 9 września 1886 r.

Pierwszy tekst Konwencji w bardzo wąskim zakresie zabezpieczał interesy autorów w zakresie dozwolonego przedruku prasowego. Wynikało to głownie z ówczesnego stanu ustawodawstw narodowych oraz niskiego poziomu techniki, nie stanowiącego zagrożenia dla interesów twórcy. Jak wskazuje J. Błeszyński " Założeniem art. 7 w brzmieniu aktu z 1886 r. stała się mianowicie pełna swoboda przedruku w oryginale i tłumaczeniu publikacji prasowych bez względu na ich rodzaj i treść." (1) Zakaz przedruku miał charakter wyjątkowy i musiał wynikać z wyraźnej dyspozycji autora lub wydawcy. Autor czy wydawca nie mógł jednak zabronić przedruku artykułów dyskusyjnych na tematy polityczne oraz wiadomości bieżących ( tzw. wiadomości dnia).

Krytyka tak szerokiej możliwości korzystania z prawa przedruku, doprowadziła w 1896 r. w Paryżu do przeredagowania omawianych postanowień Konwencji. (tzw. Akt dodatkowy). Zgodnie z nowa redakcją Konwencji prawo przedruku zostało wyłączone w stosunku do powieści w odcinakach oraz felietonów. Zakaz odnosił się zarówno do przedruku w oryginale jak i tłumaczeń.

Kolejna bardzo istotna zmiana postanowień Konwencji w zakresie prawa przedruku miała miejsce 1908 r. w Berlinie. Zgodnie z art. 9 Konwencji ( dawniej art.7) generalna zasadą stał się zakaz przedruku. Przedruk został ograniczony wyłącznie do "artykułów" i to jedynie z dziennika do dziennika pod warunkiem, że wydawca lub autor wyraźnie nie zabronili przedruku. Redakcja berlińska Konwencji wyłączała równocześnie spod ochrony autorskoprawnej wiadomości dnia oraz kronikę bieżącą, mające charakter prostych informacji prasowych.

Tak rygorystyczne postanowienia w zakresie przedruku spowodowały sprzeciw wielu państw eurpejskich, wprowadzono zatem możliwość przystąpienia do berlińskiej redakcji Konwencji z zastrzeżeniem art. 9 ( zgłaszający zastrzeżenie w zakresie przedruku stosował dalej redakcje Konwencji z 1886 r. albo 1896 r.). W celu wyeliminowania zastrzeżeń odnośnie prawa przedruku i ujednolicenia międzynarodowej ochrony autorskiej podjęto dalsze prace nad Konwencją.

Kolejna redakcja Konwencji przyjęta w Rzymie w 1928 r. wprowadzała zgodnie z oczekiwaniami państw wcześniej zgłaszających zastrzeżenia do art. 9 redakcji berlińskiej znaczne zmiany w regulacji prawa przedruku. Jak stanowi art. 9 ust. 2 redakcji rzymskiej Konwencji "aktualne artykuły dyskusyjne na tematy ekonomiczne , polityczne lub religijne mogą być odtwarzane przez prasę, jeżeli odtworzenie ich nie jest wyraźnie zastrzeżone."(2)
Ponadto Konwencja wymaga wyraźnego wskazania źródła przedruku. Należy podkreślić, że zgodnie z rzymską redakcją Konwencji przedruk nie jest ograniczony do dzienników, może być dokonywany w ramach dowolnych periodyków.

Rozwój technicznych środków masowej komunikacji w szczególności radia, telewizji, łączności satelitarnej a co za tym idzie powstanie nowych szerokich możliwości eksploatacji utworów, spowodował podjęcie prac nad dostosowaniem Konwencji do nowych warunków społecznych. Podjęte prace doprowadziły do przyjęcia na konferencji w Sztokholmie w 1967 r. nowej redakcji Konwencji. Jak stanowi art. 10 (bis) redakcji sztokholmskiej ustawodawstwu krajowemu " zastrzega się możliwość zezwolenia na odtwarzanie w prasie , radiu lub telewizji albo na publiczne rozpowszechnianie, za pomocą środków przekazu przewodowego, artykułów na aktualne tematy gospodarcze, polityczne lub religijne, opublikowanych w dziennikach lub czasopismach, bądź mających ten sam charakter, lecz nadawanych drogą radiowo - telewizyjną, jeżeli taka reprodukcja, takie nadanie lub transmisja nie są wyraźnie zastrzeżone . Zawsze jednak powinno być wyraźnie wskazane źródło; obowiązek ten powinien być usankcjonowany przez ustawodastwo państwa, w którym żąda się ochrony." Jak podkreśla J. Błeszyński dodany w redakcji sztokholmskiej art. 10 (bis) " nie wprowadził ex iure conventionis ograniczenia praw autorskich w zakresie decydowania o przedruku, nadaniach radiowo - telewizyjnych lub przewodowych. Powstała natomiast możliwość wprowadzania ich przez ustawodawstwo krajowe". (3) Konwencja pozostawia zatem znaczną swobodę krajowemu ustawodawcy, określając jednak pewien zakres możliwych ograniczeń praw twórców. Zgodnie natomiast z art. 2 ust 8 Konwencji , ochrona konwencyjna nie obejmuje "wiadomości bieżących lub o różnych wydarzeniach mających charakter zwykłych informacji prasowych".

Ostatniej redakcji Konwencji dokonano w 1971 r. na konferencji dyplomatycznej w Paryżu. Jak czytamy w preambule redakcji paryskiej Konwencji, kraje związkowe "postanowiły zrewidować akt przyjęty przez Konwencja Sztokholmską, pozostawiając bez zmian artykuły 1 do 20 i od 22 do 26 tego aktu." Redakcja paryska Konwencji nie wprowadziła zatem zmian w zakresie prawa przedruku (art. 10 bis). W chwili obecnej Polska jest stroną redakcji paryskiej Konwencji Berneńskej.

Konwencje Międzynarodowe

Art. 9 ust 1 Porozumienia w Sprawie Handlowych Aspektów Własności Intelektualnej (TRIPS)(4) nakłada na członków Konwencji obowiązek stosowani art. 1 - 21 Konwencji Berneńskiej oraz załącznika. W związku z powyższym znacznie zwiększa się zakres stosowania postanowień Konwencji Berneńskiej, obowiązkowi stosowania konwencji podlegają wszyscy członkowie Światowej Organizacji Handlu (WTO) , niezależnie czy przystąpili oni wcześniej do Konwencji Berneńskiej.(5) Podobnie art. 1 ust. 4 Traktatu o prawie autorskim WIPO (WIPO Copyright Treaty) zobowiązuje strony traktatu do stosowania przepisów art. 1 - 21 Konwencji Berneńskiej. Art. 10 Traktatu zezwala natomiast strona traktatu na stosownie ograniczeń prawa autorskiego przewidzianych w Konwencji Berneńskiej. Zgodnie z treścią tzw. Uzgodnionych Ustaleń (AGREED STATEMENTS) - stanowiących wyjaśnienia interpretacyjne do konwencji WIPO - ograniczenia praw autorskich zawarte w Konwencji Berneńskiej odnoszą się również do środowiska cyfrowego.

Przedruk po Polsku

Prawo przedruku stało się przedmiotem zainteresowania podczas prac nad pierwszą polską ustawą prawnoautorską. Art. 18 projektu prawa autorskiego przygotowanego przez F. Zolla (6) stanowił, że
"W zakresie utworów należących do dziedziny piśmiennictwa wolno każdemu:
(..)
c) przedrukowywać w dziennikach artykuły z innych dzienników ogłaszane bez zastrzeżenia . Wolność przedruku nie obejmuje jednak artykułów treści literackiej (felietony).
Można dowolnie przedrukowywać wiadomości dziennikarskie, nie podpadające pod pojęcie artykułów."

Z niewielkimi zmianami regulacja praw przedruku znalazła się w pierwszej polskiej ustawie o prawie autorskim z dnia 26 marca 1926 r. (7) Zgodnie z art. 13 ustawy z 1926 r.:
" W dziedzinie piśmiennictwa wolno pod warunkiem art. 16:
1. przedrukowywać w dziennikach artykuły z innych dzienników, ogłoszone bez zastrzeżenia; wolność przedruku nie obejmuje jednak artykułów treści naukowej i literackiej".

Jak wskazuje się w literaturze, pierwsza redakcja prawa przedruku była zgodna z obowiązująca w tym czasie Polskę redakcja berlińską Konwencji Berneńskiej. (8) W konsekwencji ratyfikowania przez Polskę w 1934 r. redakcji rzymskiej Konwencji, konieczna stała się nowelizacja ustawy. Nowelizacja objęła również art. 13 dostosowując formułę praw przedruku do postanowień redakcji rzymskiej Konwencji.

Znowelizowany w 1935 r. art. 13 ustawy stanowił, że
" W dziedzinie piśmiennictwa wolno każdemu , pod warunkami art. 17:
1. przedrukowywać w prasie aktualne dyskusyjne artykuły prasowe na tematy ekonomiczne, polityczne lub religijne, jeżeli zostały one ogłoszone bez zastrzeżenia;
2. przedrukowywać w czasopismach lub w dziełach, przeznaczonych na publikacje tego rodzaju , mowy, wygłoszone na zebraniach lub rozprawach o charakterze publicznym , co jednak nie uprawnia do zbiorowego wydania mów jednej osoby;
(..)
4. podawać krótkie streszczenia utworów ogłoszonych lub wystawionych"

Zgodnie z ideą redakcji rzymskiej Konwencji, wolność przedruku określona został w sposób pozytywny, przepis wyczerpująco określał kategorie artykułów objętych prawem przedruku. (9) Należy zauważyć, że prawo przedruku odniesione zostało do całej prasy, czyli dzienników, czasopism i innych periodyków a nie tylko dzienników jak to miło miejsce w redakcji przepisu z 1926 r.

Regulacja prawa przedruku znalazła się również w ustawie z dnia 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim.(10) Zgodnie z art. 18 ustawy
"W dziedzinie piśmiennictwa wolno:
1. przedrukowywać w prasie aktualne artykuły i wypowiedzi, zamieszczone w dziennikach i czasopismach, na tematy polityczne, gospodarcze, naukowe, techniczne i kulturalne,
2. drukować w czasopismach lub dziełach, przeznaczonych na publikacje tego rodzaju, mowy wygłoszone na publicznych zebraniach lub rozprawach, co jednak nie uprawnia do zbiorowego wydania mów jednej osoby,
3. przytaczać dla wyjaśnienia lub nauczania w dziełach, stanowiących samoistną całość, krótkie ustępy opublikowanych już wykładów, mów i innych utworów jak również drobne utwory już opublikowane,
4. zamieszczać w antologiach i wypisach cudze utwory, opublikowane w książkach lub czasopismach,
5. podawać krótkie streszczenia utworów, ogłoszonych lub wystawionych,
(...)."

Art. 18 ustawy z 1952 r. wprowadzał znacznie szerszy zakres możliwości przedruku niż przewidywały to postanowienia Konwencji.(11) Formuła prawa przedruku nie uwzględniła jednak pojawienia się nowych środków komunikacji masowej oraz rozwoju techniki ograniczając się jedynie do przedruku prasowego. (poza regulacją pozostał przedruk w radiu czy telewizji). Regulacja uniemożliwiała również przedruk artykułów w tłumaczeniu oraz nie zapewniała wynagrodzenia twórcą przedrukowywanych utworów. (12)

Całkiem niedawno..

Znaczne zmiany w regulacji prawa przedruku wprowadziła obecnie obowiązująca ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.(13)

Pierwotny tekst art. 25 pr. aut. stanowił iż :
"Wolno rozpowszechniać w celach informacyjnych w prasie radiu i telewizji:
1. już rozpowszechnione:
a) sprawozdania o aktualnych wydarzeniach,
b) aktualne artykuły i wypowiedzi na tematy polityczne, gospodarcze i społeczne,
c) aktualne zdjęcia reporterskie,
2. krótkie wyciągi ze sprawozdań, artykułów i wypowiedzi, o których mowa w pkt. 1 lit. a) i b),
3. przeglądy publikacji i utworów rozpowszechnionych,
4. mowy wygłoszone na publicznych zebraniach i rozprawach; nie upoważnia to jednak do publikacji zbioru mów jednej osoby,
5. krótkie streszczenia rozpowszechnianych utworów"

Ponadto przepis wskazywał, że rozpowszechnianie utworów dozwolone jest zarówno w oryginale jak i w tłumaczeniu oraz przyznawał twórcy prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworów o których mowa w art. 25 ust. 1 pkt. 1 lit. b) i c). A zatem art. 25 pr. aut w pierwotnym brzmieniu ujmował licencje ustawową dla prasy znacznie szerzej niż wyżej omawiany art. 10 (bis) Konwencji Berneńskiej (akt paryski). Prawa twórców zostały zatem znacznie bardziej ograniczone niż zezwalała na to Konwencja Berneńska.

Musimy zauważyć, że zgodnie z art. 7 pr. aut. jeżeli umowy międzynarodowe których stroną jest Rzeczpospolita Polska, przewiduje dalej idącą ochronę niż to wynika z ustawy (tzn. polskiego pr. aut) należy stosować postanowienia tych umów. Jak wskazuje zatem E. Traple " ze względu na art. 7 polskiej ustawy, szersze wyjątki, niż przewidziane w wyraźnych uregulowaniach konwencyjnych, będą musiały być uznane za nieskuteczne w odniesieniu do podmiotów wymienionych w tym przepisie". (14)

Natomiast J. Barta i R,. Markiewicz stwierdzają, że art. 7 prawa autorskiego znajdzie zastosowanie jedynie w przypadku "gdy do podwyższenia poziomu ochrony w wyniku podpisania umów międzynarodowych doszło już po dacie uchwalenia prawa autorskiego (4 luty 1994)". Zdaniem autorów jedynie stosując taką wykładnie odwołującą się do "fikcji "racjonalnego ustawodawcy", można wyjaśnić zamieszczenie w ustawie (obok art.7) postanowień przewidujących niższy poziom ochrony (np. art. 25 ust.1 pkt b) niż w ratyfikowanych wcześniej międzynarodowych umowach" (15) W 1999 r. podjęto prace nad nowelizacja prawa autorskiego(16), mające dostosować je do międzynarodowych regulacji prawnoautorskich. . W wyniku podjętych prac dokonano nowelizacja prawa autorskiego ustawą z dnia 9 czerwca 2000 r(16)., przedmiotem nowelizacji stał się również omawiany przepis art. 25 pr. aut.

Analizie aktualnego stanu prawnego w zakresie licencji ustawowej dla prasy poświęcona jest druga cześć artykułu.

Roman Bieda

Zobacz Część II

Przypisy:

1. Jan Błeszyński, "Konwencja berneńska a polskie prawo autorskie", Warszawa 1979, srt. 223
2. Konwencja Berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych (redakcja Rzymska) Dz.U. 35.84.515
3. Jan Błeszyński, "Konwencja berneńska...j.w.", srt. 243
4. Obwieszczenie Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 12 lutego 1996 r. w sprawie publikacji załączników do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), Dz.U. 96.32.143; załącznik nr 1 stanowi Porozumienie w Sprawie Handlowych Aspektów Prawa Własności Intelektualnej
5.zobacz: J. Barta, R. Markiewicz TRIPS a prawa twórców i producentów, Rzeczpospolita 06/09/1995 a także: Aurelia Nowicka, Prawo autorskie a społeczeństwo informacyjne w: Internet fenomen społeczeństwa informacyjnego, praca zbiorowa red. Tadeusz Zasępa
6. F.Zoll, Projekt ustawy o prawie autorskim, Kraków 1926
7. Więcej na temat prawa przedruku z ustawie o prawie autorski z 1926 znajdziesz w: B. Michalski, Przedruk prasowy w świetle prawa, Kraków 1971
8. TAk: Jan Błeszyński, "Konwencja berneńska...j.w.", srt. 232
9. Więcej na ten temat: S. Ritterman, Komentarz do ustawy o prawie autorskim, Kraków 1937
10. Ustawa z dnia 10 lipca o prawie autorskim (Dz. U. Z dnia 31 lipca 1952 r.)
11. Co ciekawe J. Błeszyńki uważał za celowo i wskazane pozostawienie regulacji sprzecznych z konwencja berneńską , J. Błeszyńskei, "Konwencja berneńska...j.w.", str. 239
12. Więcej na tema prawa przedruku w ustawie z 1952 znajdziesz w : J. Błeszyński, M. Staszków, Prawo Autorskie i Wynazazcze, Warszawa 1983; : B. Michalski, Przedruk prasowy...j.w., Kraków 1971
13. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz U. z dnia 23 lutego 1994 r. Nr. 24 poz.83)
14. E Traple w : J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Warszawa 1995, str. 189 NA wykładnie ta wsazują również : J. Barta, R. Markiewicz, Dla tych, co żyją z cudzych tekstów, Rzeczpospolita 20.11.1996; J. Barta, R. Markiewicz, Przedruk i inne licencje ustawowe dla prasy, Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej 68 / 1997; J. Barta, R. Markiewicz, Śluzy szeroko otwarte, Rzeczpospolita 23/06/2000
15. J. Barta, R Markiewicz w: J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Warszawa 1995, str. 362.
16. Ustawa z dnia 9 czerwca 2000 r. o zmianie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych ( Dz. U. Z 2000 r. Nr 53 poz. 637)