Od Gutenberga do Internetu - rzecz o prawie przedruku.
Część II

W pierwszej części artykułu przedstawiłem rozwój prawa przedruku w Konwencji Berneńskiej oraz ustawodawstwie polskim. Druga cześć artykułu dotyczy aktualnego stanu prawnego w zakresie licencji ustawowej dla prasy. Rozważam również możliwość korzystania przez prasę z materiałów rozpowszechnianych w sieci oraz stosowania licencji ustawowej dla prasy przez periodyki ukazujące się wyłącznie w sieci.

W 1999 r. podjęto prace nad nowelizacją prawa autorskiego, mającej dostosować je do międzynarodowych regulacji prawnoautorskich. 1
Nowelizacja prawa autorskiego przeprowadzona ustawą z dnia 9 czerwca 2000 r.2, objęła również przepisy o licencji ustawowej dla prasy.

Jak stanowi aktualnie obowiązujący przepis art. 25 pr. aut.
"1. Wolno rozpowszechniać w celach informacyjnych w prasie radiu i telewizji:
1) już rozpowszechnione
a) sprawozdania o aktualnych wydarzeniach,
b) aktualne artykuły na tematy polityczne, gospodarcze lub religijne, chyba że zostało wyraźnie zastrzeżone, że ich dalsze rozpowszechnianie jest zabronione,
c) aktualne wypowiedzi i fotografie reporterskie,
2) krótkie wyciągi ze sprawozdań i artykułów, o których mowa w pkt. 1 lit. a) i b),
3) przeglądy publikacji i utworów rozpowszechnionych,
4) mowy wygłoszone na publicznych zebraniach i rozprawach; nie upoważnia to jednak do publikacji zbioru mów jednej osoby,
5) krótkie streszczenia rozpowszechnionych utworów.
2. Za korzystanie z utworów, o których mowa w ust.1 pkt 1 lit. b) i c), twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia.
3. Rozpowszechnianie utworów na podstawie ust. 1 jest dozwolone zarówno w oryginale, jak i w tłumaczeniu"

Tylko z rozpowszechnionych.

Zgodnie z art. 25 pr. aut. korzystanie z utworów w ramach ustawowej licencji dla prasy dotyczy tylko utworów rozpowszechnionych. Jak czytamy w art. 6 pkt. 3 pr. aut. "utworem rozpowszechnionym jest utwór, który za zezwoleniem twórcy został udostępniony publicznie". Przez "rozpowszechnienie" należy więc rozumieć wszelkie formy publicznego udostępnienia utworu. Rozpowszechnienie może polegać na publikacji utworu, publicznej recytacji, wystawieniu na publicznej ekspozycji lub wystawie, emisji radiowej, satelitarnej itp.

W literaturze prawniczej dominuje pogląd3, że umieszczenie utworu w sieci komputerowej ( np. na stronie WWW), w taki sposób że jest on publicznie dostępny dla wielu nie związanych ze sobą osób, niezależnie od zezwolenia jakiejkolwiek osoby, uznać należy za jego "rozpowszechnienie". Wskazuje się przy tym, że istotna jest tu potencjalna możliwość zapoznania się z utworem, a nie fakt czy użytkownik sieci to uczynił, tym bardziej czy skopiował taki utwór.

Należy wskazać, że pogląd taki koresponduje z nowymi regulacjami międzynarodowymi a w szczególności z art. 8 Traktatu WIPO o prawie autorskim (WIPO Copyright Treaty) oraz wzorowanym na nim art. 3 dyrektywy o harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym.4

Moim zdaniem nic nie stoi na przeszkodzie w uznaniu za rozpowszechniony utwór zamieszczony na stronach płatnych serwisów, pod warunkiem jednak, że serwisy tego typu umożliwiają subskrypcję szerokiej publiczności.

Nie można uznać, że doszło do rozpowszechnienia utworu, gdy został on wprowadzony do zamkniętej sieci komputerowej ( np. zakładowej sieci LAN, nawet jeżeli przesyłanie danych pomiędzy sieciami odbywa się z wykorzystaniem internetu -np. VPN). Nie będzie można zatem powoływać się na licencję ustawową w stosunku do materiałów zamieszczonych np. w firmowej gazetce , dostępnej jedynie w wewnętrznej sieci firmy i wyłącznie dla jej pracowników. Oczywiście nie będzie można uznać za rozpowszechniony materiał umieszczony w internecie w ramach komunikacji indywidualnej ( np. artykuł przesłany pocztą elektroniczną, czy umieszczony na niedostępnym publicznie serwerze FTP).

Przyjmując taka wykładnie przepisów należy uznać, że prasa, radio i telewizja przy zachowaniu pozostałych warunków i na zasadach określonych w art. 25 pr. aut. będą mogły korzystać z materiałów zamieszczonych na stronach WWW oraz w inny sposób rozpowszechnianych w internecie. Stwierdzenie to ma niebagatelne znaczenie praktyczne , internet staje się bowiem najszybszym środkiem przekazu informacji. Prasa, radio czy telewizja coraz częściej sięgać będą w poszukiwaniu aktualnych artykułów, sprawozdań czy fotografii reporterskich na strony WWW portali internetowych czy zasobów e-zinów.

Należy jednak wskazać na możliwość przyjęcia w oparciu o art. 10 (bis) Konwencji Berneńskiej w związku z art. 7 pr. aut., odmiennego stanowiska odnośnie korzystania przez prasę radio i telewizję z materiałów zamieszczonych wyłącznie w Internecie. Przepis art. 10 (bis) Konwencji Berneńskiej dopuszcza przedruk jedynie dzieł "opublikowanych" lub "nadanych drogą radiowo - telewizyjną". Zgodnie z art. 3 ust. 3 Konwencji Berneńskiej "przez dzieła opublikowane należy rozumieć dzieła wydane za zgodą ich autorów, bez względu na sposób wytworzenia egzemplarzy, byle tylko forma udostępnienia tych ostatnich czyniła zadość racjonalnym potrzebom odbiorców, biorąc pod uwagę charakter dzieła". Zgodnie z powyższym koniecznym elementem publikacji jest "wytworzenie egzemplarza" rozumianego jako pewien materialny nośnik utworu. A zatem utwór wprowadzony jedynie do sieci komputerowej nie można uznać za "opublikowany" w rozumieniu Konwencji Berneńskiej. Jak wskazują J. Barta i R. Markiewicz dokonujący przedruku może jednak argumentować przed sądem, iż w braku definicji w Konwencji Berneńskiej terminu "broadcast" odnosi się on również do internetu lub wywodzić prawo do korzystania z utworu z art. 9 ust. 2 Konwencji. 5

Artykuły religijne, polityczne, gospodarcze.

Niewątpliwie pozytywnie należy ocenić zmianę treści art. 25 ust. 1 pkt. 1 lit. b), z zakresu licencji ustawowej wyłączone zostały artykuły na tematy "społeczne" dodano jednocześnie artykuły na tematy "religijne". Ponadto wprowadzona została możliwość zastrzeżenia dalszego rozpowszechniana artykułów. Takie brzmienie art. 25 ust. 1 pkt. 1 lit. b) zbliża polskie prawo autorskie do regulacji przyjętej w art. 10 (bis) Konwencji Berneńskiej (redakcja paryska) przewidującej wprowadzenie licencji ustawowej dla prasy w zakresie rozpowszechniania "artykułów na aktualne tematy gospodarcze, polityczne lub religijne" oraz możliwość zastrzeżenia dalszego rozpowszechniania takich artykułów. Należy zauważyć, że omawiany przepis znajdzie zastosowanie jedynie do jednej z form twórczości dziennikarskiej mianowicie do artykułów, co więcej jedynie do "aktualnych artykułów".

Kluczowym więc dla dalszych rozważań jest wykładnia pojęcia "artykuł" oraz przesłanki "aktualności". Jak wskazuje się w literaturze6, termin "artykuł" obejmuje wszelkie oryginalne rezultaty pracy dziennikarza, nie sprowadzające się jedynie do redakcyjnego opracowania tematu, czyjejś wypowiedzi lub informacji. Za artykuły nie będzie więc można uznać np. odpowiedzi na listy czytelników, listy do redakcji, kronik, reportaży, recenzji teatralnych czy recenzji książek. Prawo przedruku nie będzie obejmowało również zamieszczanych w prasie materiałów nie mających charakteru dziennikarskiego np. powieści, nowel czy publikacji naukowych.

Znacznie więcej kontrowersji wzbudza wykładnia pojęcia "aktualność" artykułu.

Zdaniem S. Rittermana, wyrażonym na gruncie prawa autorskiego z 1935 r., aktualnymi są "artykuły traktujące o przedmiocie który w danej chwili budzi publiczne zainteresowanie".7

Zdaniem B. Michalskiego artykuł prasowy spełnia przesłankę aktualności gdy "jest ściśle i wyraźnie związany z zagadnieniami budzącymi w okresie jego opublikowania powszechne zainteresowanie, gdy porusza problemy tzw. na czasie".8 Autorowi artykułu powinien przy tym przynajmniej pośrednio przyświecać cel zapoznania czytelnika z aktualnymi problemami. Przedstawiciele doktryna przedmiotu zgodnie twierdzą,9 że prawo przedruku nie znajdzie zastosowania gdy autor nawiązując do aktualnego wydarzenia prowadzi rozważania na inne tematy natury filozoficznej, moralnej czy etycznej.

Zgodnie z dominującym w literaturze poglądem 10 przesłankę "aktualności" nie należy odnosić do poruszanej tematyki lecz do konkretnego wydarzenia o jakim traktuje artykuł. Przeciwna interpretacja znacznie ograniczałaby prawa autorskie twórcy artykułu, byłaby sprzeczna z wyjątkowym charakterem omawianego przepisu oraz jego podstawową funkcją tzn. zapewnieniem szybkiego przekazu informacji na temat konkretnego aktualnego wydarzenia. Musimy mieć na uwadze, że niektóre tematy polityczne czy ekonomicznie są stale aktualne, przyjęcie zatem koncepcji odnoszącej przesłankę "aktualności" do tematu artykułu, pozwalałoby na nieograniczony przedruk tego rodzaju artykułów.

(np. temat relacji polsko - żydowskich jest zawsze aktualny. Artykuł na temat wizyty premiera Izraela będzie artykułem aktualnym tylko w czasie wizyty i niedługo po niej. Następnie przestanie być to artykuł aktualny i jego przedruk w oparciu o art. 25 prawa autorskiego będzie niedopuszczalny.)

Zauważmy, że art. 10 (bis) Konwencji Berneńskiej mówi o "artykułach na aktualne tematy gospodarcze, polityczne lub religijne" natomiast w polskim prawie autorskim mowa o aktualnych artykułach na tematy polityczne, gospodarcze lub religijne. Zdaniem Jacka Sobczaka 11 różnica w sformułowaniach "artykuły na aktualne tematy" oraz "aktualne artykuły na tematy" niesie za sobą znaczące implikacje praktyczne. Zdaniem autora "W akcie paryskim akcent położono na aktualność, czyli współczesność, teraźniejszość, dzisiejszość tematu, natomiast w ustawie, (..) na to aby artykuł był aktualny czyli napisany niedawno." Jak wskazuje dalej J. Sobczak, "nie jest możliwy przedruk wcześniej napisanego artykułu, który dotyczy tematu, który obecnie stał się aktualny."

Moim zdaniem przesłankę "aktualności" należy odnosić jednocześnie do czasu napisania artykułu, jego przedmiot oraz społecznego zainteresowana w danym momencie. Zgadzam się z J. Sobczakiem, że licencja ustawowa z art. 25 pr. aut. znajdzie zastosowanie jedynie do artykułów "napisanych niedawno". Jednak sam fakt niedawnego powstania artykułu nie wystarczy do uznania artykułu za "aktualny" w rozumieniu art. 25 pr. aut., artykuł musi dotyczyć niedawno zaistniałych problemów (wydarzeń) skupiających w danym momencie uwagę społeczną, budzących publiczne zainteresowanie. Moim zdaniem musimy badać trzy przesłanki aktualności - czas powstania artykułu, czas przedmiotowego wydarzenia oraz publiczne zainteresowanie wydarzeniem w danym momencie. Licencja ustawowa z art. 25 pr. aut. dotyczyć będzie zatem jedynie niedawno napisanych artykułów na tematy polityczne, gospodarcze lub religijne, dotyczących niedawno zaistniałych wydarzeń na których w danym czasie skupia się publiczne zainteresowanie.

Biorąc pod uwagę konieczność uwzględnienia czasu napisania artykułu, nie mogę zgodzić się z koncepcją B. Michalskiego o możliwości odzyskania aktualności przez określoną wypowiedź lub artykuł. 12

( np. w okresie pielgrzymki do Częstochowy nie będzie dopuszczalny przedruk artykułów o zeszłorocznej pielgrzymce.)

Jak długo artykuł pozostaje aktualny.

Nie da się jednoznacznie stwierdzić jak długo trwa okres "aktualności" artykułu. W literaturze podnosi się, że okres ten należy oceniać różnie w stosunku do poszczególnych publikacji periodycznych. Jest to okres niezbędny do dokonania przedruku przez poszczególne periodyki, zależy zatem od częstotliwości ukazywania się periodyku (inny zatem będzie przypadku dziennika inny w przypadku miesięcznika ).

Zdaniem B. Michalskiego13 wystarczającym jest przyjęcie trzymiesięcznego terminu aktualności artykułu lub wypowiedzi. Autor jako regułę interpretacyjną mogąca znaleźć zastosowanie w tym przypadku wskazuje przepisy prawa prasowego z 1937 r. dotyczące sprostowania. Ustawa przewidywała trzy miesięczny termin do wniesienia sprostowania, uznając tym samym, że po upływie tego okresu spraw jest na tyle mało aktualna, ze sprostowanie wydaje się bezcelowe.

Dość interesujący wydaje się problem aktualności artykułów zamieszczanych w oparciu o art. 25 pr. aut. w elektronicznych wydaniach prasy. Zauważmy, że w przypadku materiałów zamieszczanych na stronach WWW, wydawca czy redaktor może w prosty i szybki sposób na bieżąco edytować zawartość elektronicznego periodyku. Czy zatem wydawca chcący zamieścić - w oparciu o przepis art. 25 pr. aut.- artykuł pochodzący z tradycyjnego dziennika w ukazującym się raz w miesiącu elektronicznym czasopiśmie rozpowszechnianym w Internecie (na stronie WWW) ma to zrobić niezwłocznie po ukazaniu się artykułu w dzienniku ? Czy raczej powinien poczekać do czasu wprowadzenia na stronę WWW nowego wydania czasopisma. Moim zdaniem należy przyjąć drugie rozwiązanie. Obowiązek dynamicznej aktualizacji zawartości czasopisma stanowiłby nieuzasadnione obciążenie dla wydawcy, ponadto byłyby sprzeczny z wpisaną w rejestrze dzienników i czasopism częstotliwością ukazywania się danego periodyku. 14

Nie pozwalam..

Mając na celu dostosowanie polskiego prawa autorskiego do postanowień Konwencji Berneńskiej, ostatnia nowelizacja ustawy z 9 czerwca 2000 r. wprowadziła możliwość zastrzeżenia dalszego rozpowszechniania artykułów. Wprowadzenie takiego zapisu niewątpliwie realizuje postulaty środowiska dziennikarskiego15, należy jednak wskazać, że wcześniej uprawnienie do zastrzeżenia dalszego rozpowszechniani artykułu można było wynieść wprost z art. 10 bis. Konwencji Berneńskiej w związku z art. 7 pr. aut.

Istotnym staje się pytanie kto jest uprawniony do dokonania niniejszego zastrzeżenia. Jak wskazuje się literaturze przedmiotu 16 prawo to przysługuje uprawnionemu z praw autorskich na danym polu eksploatacji. Zdaniem J.Barty i R.Markiewicza 17 nie można jednak wykluczyć interpretacji przyznającej prawo zamieszczania zastrzeżeń wydawcy czy nadawcy artykułu nawet gdy nie nabył on praw autorskich od twórcy, pod warunkiem jednak że sam twórca nie zezwolił na zamieszczenie czy nadanie danego artykułu w innym czasopiśmie, programie radiowym lub telewizyjnym. Zdaniem natomiast Rittermana 18 - wyrażonym na gruncie art. 13 ustawy z 1935 r. - nie będzie skutecznym zastrzeżenie dokonane przez redaktora, który nie nabył praw autorskich do artykułu. Należy uznać, że skuteczność zastrzeżenia wymaga zamieszczenia go na każdym z artykułów, którego ma dotyczyć, nie wystarczy zatem ogólne zastrzeżenie zawarte na głównej stronie periodyku lub strony WWW.

Wypowiedzi i fotografie reporterskie.

Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt. lit. c) pr. aut. prasa radio i telewizja mogą rozpowszechniać w celach informacyjnych wcześniej rozpowszechnione aktualne wypowiedzi i fotografie reporterskie. Aktualne brzmienie przepisu zawdzięczamy ostatniej nowelizacji praw autorskiego, zmieniającej pierwotny termin "zdjęcia reporterskie" na "fotografie reporterskie" oraz włączającej do niego pojęcie "aktualne wypowiedzi" - wcześniej zamieszczone w art. 24 ust. 1 pkt. 1 lit. a). W pierwotnym brzmieniu art. 25 prawa autorskiego prawo przedruku ograniczone zostało do wypowiedzi na "tematy polityczne, gospodarcze i społeczne", po nowelizacji nie znajdujemy w treści przepisu tego rodzaju ograniczeń przedmiotowych.19 Moim zdaniem mając na uwadze postanowienia Konwencji Berneńskiej oraz charakter przepisów o dozwolonym użytku publicznym negatywnie należy ocenić wprowadzenie przez ustawodawcę szerszej możliwości ingerencji w monopol autorski.

Ustawodawca nie wskazuje jak należy rozumieć pojęcie "aktualne wypowiedzi". Ustawodawca posługuje się zarówno terminem "artykuł" jak i "wypowiedz", należy zatem uznać, że chciał zróżnicować te pojęcia.

Jak czytamy w Słowniku języka polskiego, "wypowiedz" to "ustne lub pisemne zabranie głosu w jakiejś sprawie, na jakiś temat (..) Krytyczna, szczera ogólnikowa wypowiedz".20 Jak wskazuje B. Michalski wypowiedź stanowi materiał prasowy nie będący utworem dziennikarskim, będący jedynie bezpośrednim odtworzeniem lub przedstawieniem poglądów konkretnej osoby. Wypowiedz ma charakter spontaniczny, dziennikarz powinien ograniczyć się do zadania podstawowego , ogólnego pytania na dany temat. Zdaniem Jacka Sobczaka, "wypowiedź" ma charakter bardziej osobisty niż artykułu jest przy tym od niego krótsza.

Ustawodawca nie precyzuje również jak należy rozumieć termin "fotografie reporterskie". Co więcej aktualna treść przepisu może nasuwać wątpliwości czy wymóg "aktualności" odnosi się jedynie do "wypowiedzi" czy obejmuje on również "fotografie reporterskie". 21 Opierając się na wykładni funkcjonalnej przepisu należy uznać, że przesłanka "aktualności" odnosi się również do "fotografii reporterskich". Przyjęcie odmiennej interpretacji przepisu pozwalałoby na przedruk wszelkich zdjęć reporterskich, dotyczących nawet minionych, odległych wydarzeń. Taka interpretacja bardzo ograniczałaby monopol autorski twórcy fotografii w zakresie znacznie szerszym niż wskazywałaby na to funkcja omawianego przepisu. (zapewnieniem szybkiego, nieskrępowanego przekazu oraz dostępu do informacji) Przedmiotem licencji ustawowej dla prasy może stać się więc nie każda "fotografia reporterska" a jedynie "aktualna fotografia reporterska".

Sprawozdania.

Przepis art. 25 ust. 1 pkt. 1 lit. a) prawa autorskiego pozwala na dalsze rozpowszechnianie w celach informacyjnych już rozpowszechnionych sprawozdań o aktualnych wydarzeniach. Natomiast art. 25 ust. 2 pr. aut. dopuszcza rozpowszechnianie krótkich wyciągów z tego rodzaju sprawozdań oraz artykułów o których mową w ust. 1 tegoż przepisu. Zwróćmy uwagę, że art. 10 (bis) Konwencji Berneńskiej odnosi się wyłącznie do "artykułów" i nie obejmuje przedruku "sprawozdań o aktualnych wydarzeniach" oraz "aktualnych wypowiedzi i fotografii reporterskich". Przyjmując zatem stanowisko wyrażone w doktrynie przedmiotu przez E. Traple22, należałoby uznać że prawo przedruku w zakresie "aktualnych wypowiedzi i fotografii reporterskich" nie znajdzie zastosowania do podmiotów określonych w art. 7 pr. aut.

Przeglądy Prasy.

Jak czytamy w art. 25 ust. 3 licencja ustawowa dla prasy obejmuje również prawo dalszego rozpowszechniania przeglądów publikacji oraz utworów rozpowszechnionych. Tego typu przeglądy prasy stanowią zbiór cytatów z rozpowszechnionych utworów, czasami opatrzony własnymi komentarzami redakcji. Każdorazowo dokonując wyboru cytatów a szczególnie opatrując je komentarzem redakcyjnym musimy mieć na uwadze obowiązek respektowania osobistych praw autorskich. Niedopuszczalna jest manipulacja w doborze cytatów i komentarzy, mogąca spowodować błędne wyobrażenie o treści, sensie publikacji lub intencjach autora.

Jak wskazuje się w literaturze przeglądy prasy zostały częściowo uwzględnione w art. 10 ust. 1 Konwencji Berneńskiej. Zgodnie z art. 10 ust. 1 Konwencji Berneńskiej dozwolone jest przytaczanie " (..) cytatów z artykułów, zamieszczonych w dziennikach i czasopismach, w formie przeglądów prasy". Zauważmy, że przepis konwencji dotyczy jedynie "artykułów" i to zamieszczonych w dziennikach lub czasopismach, natomiast przepis art. 25 ust. 3 pr. aut. mówi o przeglądach wszelkich publikacji i utworów rozpowszechnionych. A zatem zgodnie z art. 7 pr. aut. w stosunku do wskazanych w tym przepisie podmiotów, korzystanie z przeglądów prasy może mieć miejsce jedynie w zakresie określonym w art. 10 ust. 1 Konwencji Berneńskiej. Oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie do korzystania przez w prasę z utworów w ramach prawa cytatu (art. 29 pr. aut.).

Publiczne zebrania i rozprawy.

Licencja ustawowa dla prasy, obejmuje również możliwość dalszego rozpowszechniania mów wygłoszonych na publicznych zebraniach i rozprawach, co nie upoważnia jednak do publikacji zbioru mów jednej osoby ( art. 25 ust. 4 pr. aut.). Przepis ten koresponduje z art. 2 (bis) Konwencji Berneńskiej, zastrzegającym dla ustawodawcy krajowego możliwość całkowitego lub częściowego wyłączenia spod ochrony przemówień politycznych i mów wygłoszonych na rozprawach sądowych.

Ponadto art. 2 (bis) ust. 2 Konwencji Berneńskiej zastrzega dla ustawodawcy krajowego określenie warunków po których spełnieniu odczyty, przemówienia i inne wygłaszane publicznie dzieła tego rodzaju mogą być odtwarzane w prasie radiu i telewizji, rozpowszechniane środkami przekazu przewodowego oraz mogą stanowić przedmiot rozpowszechniania publicznego. W doktrynie prawniczej panuje zgodność, że pobieranie opłat za wstęp na zebranie lub odczyt nie pozbawia go publicznego charakteru. 23 Nie będzie natomiast zebraniem publicznym, zebranie na które wstęp uzależniony jest od posiadania przez uczestników określonych indywidualnych przymiotów (np. przynależność do koła, klubu). W oparciu o przepis art. 25 ust. 4 dopuszczalne jest zatem zamieszczenie w internetowym e-zinie, mów polityków wygłoszonych na ogólnodostępnym wiecu przedwyborczym, przepis nie będzie jednak uprawniał do zamieszczenia w studenckiej gazetce tekstów wykładów. Zauważmy, że zarówno art. 25 ust. 4 jak i art. 2 (bis) Konwencji Berneńskiej mówi o mowach "wygłoszonych" podczas publicznych zebrań lub rozpraw. Przepis nie znajdzie zatem zastosowanie do różnego rodzaju materiałów udostępnionych uczestnikom tego rodzaju zebrań (np. materiały konferencyjne, prezentacje).

Przepis art. 25 ust. 5 pr. aut. dopuszcza dalsze rozpowszechnianie przez prasę, radio i telewizję w celach informacyjnych krótkich streszczeń wcześniej rozpowszechnionych utworów. Należy odróżnić streszczenia o których mowa w przepisie od opracowań utworu. Opracowanie bazuje na utworze pierwotnym, czerpie z niego treść lub formę, zawiera jednocześnie elementy twórcze, oryginalne, osobiste piętno dokonującego opracowania. Opracowanie jest odrębnym, chronionym przez prawo autorskie utworem (tzw. utwór zależny). Prawo autorskie przewiduje swobodę wykonywania opracowań, do rozpowszechniania opracowania konieczne jest uzyskanie zgody (zezwoleniem) twórcy utworu pierwotnego (uprawnionego z majątkowych praw autorskich) .

Prasa Internetowa.

Kolejnym bardzo istotnym problemem którym zajmę się w niniejszym artykule jest odpowiedz na pytanie czy licencja ustawowa dla prasy znajdzie zastosowanie również do przekazów rozpowszechnianych w internecie. Zgodnie z art. 25 pr. aut. przepis znajdzie zastosowanie do "prasy, radia i telewizji", kluczowym staje się zatem pytanie w jakim zakresie przekaz zamieszczony w sieci, będzie mógł być uznany za "prasę, radio lub telewizję" w rozumieniu powyższego przepisu.

Jak stanowi art. 7 ust. 2 prawa prasowego za prasę uważa się - "publikacje periodyczne, które nie tworzą zamkniętej jednorodnej całości, ukazujące się nie rzadziej niż raz w roku, opatrzone stałym tytułem albo nazwą, numerem bieżącym i datą, w szczególności dzienniki i czasopisma, serwisy agencyjne stałe przekazy teleksowe, biuletyny, programy radiowe i telewizyjne oraz kroniki filmowe; prasą są także wszelkie istniejące i powstające w wyniku postępu technicznego środki masowego przekazywania, w tym także rozgłośnie oraz tele- i radiowęzły zakładowe upowszechniające publikacje periodyczne za pomocą druku, wizji , fonii lub innej techniki rozpowszechniania; prasa obejmuje również zespoły ludzi i poszczególne osoby zajmujące się działalnością dziennikarską."

Druga cześć definicji - uznającą za prasę " powstające w wyniku postępu technicznego środki masowego przekazywania (..) upowszechniające publikacje periodycznie z pomocą druku wizji fonii lub innej techniki rozpowszechniania" - stwarza podstawy do rozważań nad zasadnością uznania za prasę internetu "jako takiego".24

Zdaniem I. Wiszniewskiej internet niewątpliwie należy uznać za środek masowego przekazu25, podobne stanowisko zdaje się zajmować Państwowa Komisja Wyborcza podczas wyborów parlamentarnych w 1997 r. 26 Nie mogę zgodzić się z takim poglądem, wynika on moim zdaniem z niezrozumienia zasad funkcjonowania internetu. Wydaje się, że taka kwalifikacja może wypływać z utożsamiania internetu jedynie z jedną usługa dostępnych w sieci mianowicie z WWW. Jak wskazują ostanie badania WWW staje się najpopularniejszą usługą sieciową, niemniej jednak musimy pamiętać, że obok niej w sieci dostępnych jest cały szereg usług o wybitnie indywidualnym charakterze ( np. e-mail, VoIP, DoIP, telnet) oraz usług z pogranicza komunikacji masowej i indywidualnej 27 ( np. listy dyskusyjne, Usenet, IRC). A zatem, nie można uznać internetu "jako takiego" za prasę i co za tym idzie nie znajdzie w tym przypadku zastosowania przepis art. 25 pr. aut.

Moim zdaniem, mając na uwadze bardzo szeroką definicje prasy, możliwe jest uznanie za prasę znacznej części stron WWW. Za prasę w szerokim znaczeniu będą mogły być uznane strony WWW (np. strony portali, vortali itp.)28 które w sposób periodyczny rozpowszechniają materiał prasowy.

Zakwalifikowania znacznej części tego rodzaju stron WWW do prasy w szerokim znaczeniu nie stanowi jednak podstawy do korzystanie przez tego rodzaju serwisy z utworów w ramach licencji ustawowej z art. 25 pr. aut. Jak trafnie wskazuje się w doktrynie przedmiotu, licencja ustawowa z art. 25 pr. aut. znajdzie zastosowanie jedynie do prasy w wąskim znaczeniu. 29 Zauważmy, że przepis art. 25 pr. aut. dozwala na dalsze korzystanie z utworu "prasie radiu i telewizji", gdyby zatem intencją ustawodawcy było objęcie licencją prasy w szerokim znaczeniu bezcelowa staje się wzmianka o "radiu i telewizji". Zgodnie bowiem z art. 7 pr. prasowego prasa w szerokim znaczeniu obejmuje również "programy radiowe i telewizyjne".

Prasą w wąskim znaczeniu będą zatem nie tworzące zamkniętej jednorodnej całości, ukazujące się przynajmniej raz do roku publikacje periodyczne zaopatrzone jednocześnie w stały tytuł lub nazwę, numer bieżący i datę. Doktryna przedmiotu jest zgodna, że prasę stanowią również spełniające powyższą definicje przekazy rozpowszechniane w internecie. 30 Licencja ustawowa z art. 25 pr. aut. znajdzie zatem zastosowanie zarówno do periodyków mających swój drukowany odpowiednik jak również ukazujących się jedynie w sieci e-zinów.31 Nie ma znaczenia przy tym sam techniczny sposób dystrybucji periodyku w sieci (najczesciej e-mail lub strona WWW).32 Przepis art. 25 pr. aut. znajdzie zastosowanie również do emitowanych w sieci programów radiowych i telewizyjnych.

Wynagrodzenie.

Zgodnie z art. 25 ust. 2 pr. aut. za dalsze rozpowszechnianie aktualnych artykułów na tematy polityczne, gospodarcze lub religijne, wypowiedzi oraz fotografii reporterskich, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia. W sytuacji gdy twórca przeniósł majątkowe prawa autorskie do przedrukowanego materiału na inną osobę ( np. wydawcę, właściciela serwisu WWW ) to ta osoba będzie uprawniona do wynagrodzenia. Twórcy (osobie uprawnionej) przysługuje wynagrodzenie bez konieczności występowania przez niego z jakimkolwiek "wnioskiem" czy "wezwaniem do zapłaty". Roszczenie o wynagrodzenie powstaje w momencie dokonania przedruku, w tym momencie rozpoczyna się również bieg terminu przedawnienia tego roszczenia.

Osobiste prawa autora.

Zgodnie z art. 34 pr. aut. korzystanie z utworu w ramach dozwolonego użytku dopuszczalne jest tylko pod warunkiem wymienienia twórcy i źródła. Obowiązek podania źródła przedruku wynika również z art. 10 (bis) Konwencji Berneńskiej. Zauważmy, że przepis art. 34 pr. aut. jest wyrazem ochrony nieograniczonych w czasie, nie podlegających zrzeczeniu się lub zbyciu osobistych praw autorskich twórcy.33

Zgodnie z art. 16 ust. 2 pr. aut. twórca ma prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem lub do udostępniania go anonimowo. Dokonujący przedruku zobowiązany jest zatem respektować decyzję twórcy o sposobie oznaczenia autorstwa. Kiedy wolą twórcy było rozpowszechnianie anonimowo lub pod pseudonimem, dokonujący przedruku nie może bez zgody twórcy ujawnić w przedruku jego nazwiska. Obowiązek podanie źródła obejmuje również obowiązek podania tytułu periodyku z którego dokonywany jest przedruk a także numeru i daty wydania. Jak wskazuje się w literaturze34, podanie źródła przedruku może zostać dokonane poprzez umieszczenie logo lub znaku towarowego wydawcy periodyku z którego dokonywany jest przedruk.

Integralności utworu.

Korzystanie z utworu w ramach licencji ustawowej dla prasy nie może prowadzić do naruszenia integralności dzieła. Zgodnie z art. 16 ust. 3 twórcy przysługuje prawo do nienaruszalności treści i formy oraz rzetelnego wykorzystania utworu. Niedopuszczalne jest zatem dokonywanie jakichkolwiek zmian w przedrukowywanych artykułach. W szczególności niedopuszczalne jest dokonywanie skrótów lub dopisywanie dodatkowych akapitów w przedrukowywanym tekście a także zmiana tytułu utworu. Prawo do integralności utworu było już wielokrotnie przedmiotem rozstrzygnięć sądowych. W 1874 r. w orzecznictwie francuskim wyrażona został opinia, iż "nabywca rękopisu nie ma prawa poszerzania dzieła przez wstawki lub prawa skracania przez skreślenia".35 Sąd Paryża w orzeczeniu z 9 V 1985 r. uznał za niedopuszczalną modyfikację artykułu poprzez wprowadzenie przez redakcję dodatkowego paragrafu, zdaniem redakcji dopasowującego artykuł do orientacji czasopisma i celów wydawnictwa.36

Podobne stanowisko reprezentowane jest również w polskim orzecznictwie, zdaniem Sądu Najwyższego "Pomimo,że niektóre wyrażenia zawarte w przedrukowywanym felietonie nie odpowiadają kierunkowi czasopisma kierowanego przez oskarżonego oraz wymaganiom jego czytelników, to jednak oskarżony uważając poszczególne wyrażenia autora za nieodpowiednie powinien uzyskać wprzód jego zezwolenie na dokonanie tych zmian lub zaniechać przedruku felietonu"37. Temat modyfikowania treści artykułów stał się również przedmiotem orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1973 r., w tezie orzeczenia czytamy " Wykładnia przepisów art. 15 i 52 z dnia 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim (Dz. U. Nr 34 poz. 234) wskazuje wyraźnie, że tekst autora jest nienaruszalny. Wszelkie zmiany w utworze, a więc zarówno dodatki, jak i skróty mogą być dokonywane tylko za zgodą autora. Dokonanie zmian bez uzyskania zgody uzasadnia roszczenia autora o ochronę jego autorskich dóbr osobistych. Gdy chodzi o rysunki - przerywniki, to przepisy prawa autorskiego nie zawierają wyraźnych postanowień w tym zakresie. Obowiązuje jednak stosowana w praktyce wydawniczej zasada ,że każde dzieło powinno być wydane w formie i szacie stosownej do jego treści i charakteru ". 38 Należy podkreślić, że jak wskazuje art. 16 ust. 3 naruszenie prawa do integralności utworu może nastąpić zarówno przez zmianę jego formy lub treści jak również przez nierzetelne wykorzystanie utworu. Niewątpliwie nierzetelne wykorzystanie przedrukowywanego artykułu będzie mieć miejsce w przypadku opatrzenia go nieadekwatną, niezgodną z przesłaniem artykułu ilustracją lub fotografią.

Nierzetelne wykorzystanie utworu może dotyczyć również przedrukowywanych fotografii reporterskich. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 21 września 1963 r. " Z faktu, że fotoreporter dostarcza wydawnictwu zdjęcia nie czyniąc zastrzeżeń co do sposobu ich wykorzystania może wypływać tylko ten wniosek, że wydawnictwo może je bez ograniczeń publikować, nie może ono być natomiast rozumiany jako upoważnienie do opatrywania zdjęć dowolnym, nieprawdziwym komentarzem." Orzeczenie to znajdzie zastosowanie również do korzystania z fotografii reporterskich w ramach art. 25 ust. 1 pkt. c). Przedrukowywana fotografia reporterska nie może zatem zostać opatrzona komentarzem czy umieszczona jako ilustracja tekstu, tworzącego błędne wyobrażenie o intencjach twórcy fotografii.

Zgodnie z liną orzecznictwa Sądu Najwyższego39, naruszenie integralności dzieła może mieć miejsce w przypadku niedbałej, znacznie pogorszającej jakość dzieła reprodukcji. Myślę, że na tego rodzaju naruszenia szczególnie narażone są utwory (fotografie) reprodukowane w ramach licencji ustawowej dla prasy w internecie. Chcąc zmniejszyć objętość pliku z fotografią, webmaster stosuje stratną kompresję danych, pogorszającą jakość fotografii. Musimy mieć na uwadze, że zmiana technicznych środków rozpowszechniania nieodzownie łączy się z pewnymi zmianami w prezentacji utworu. W skrajnych wypadkach pogorszenie jakości fotografii może okazać się jednak tak znaczne, że realnym stanie podniesienie roszczenia z tytułu naruszenia osobistych praw autorskich (integralności utworu).

Szata graficzna.

Pragnę zwrócić uwagę na jeszcze jedno praktyce zagadnienie związane z prawem przedruku. Licencja ustawa dla prasy z art. 25 pr. aut. dotyczy poszczególnych artykułów, wypowiedzi czy fotografii reporterskich, nie dotyczy natomiast szaty graficznej czy układu periodyku z którego dokonywany jest przedruk. Należy uznać, że sam szata graficzna, układ, projekt gazety czy strony WWW stanowi chroniony prawem autorskim utwór.40 W oparciu o przepis art. 25 pr. aut nie będzie zatem dopuszczalne skopiowanie całej strony WWW, na której umieszczony jest artykuł lub fotografia reporterska. Praktyka taka narusza prawa autorskie uprawnionego do projektu strony czy periodyku oraz w pewnych warunkach może zostać uznana za czyn nieuczciwej konkurencji w rozumieniu ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 16 kwietnia 1993 r.41

Roman Bieda

Zobacz Część I

Przypisy:

1. Nowelizację omawia: Andrzej Matlak, Konsekwencje prawne nowelizacji ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Prawo Spółek 2001/4
2. Ustawa z dnia 9 czerwca 2000 r. o zmianie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych ( Dz. U. Z 2000 r. Nr 53 poz. 637)
3.Tak: J. Barta, R. Markiewicz, Internet a Prawo, Kraków 1998 r. , str. 131. A także: Joanna Marcinkowska, Andrzej Matlak, Treść prawa autorskiego, str. 140 w: Prawo Autorskie a Postęp Techniczny, red. J. Barta, R. Markiewicz, Kraków 1999 r., Sybilla Stanisławska - Kloc, Pojecie publikacji a postęp techniczny, str. 69, Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej z 69/1997 Podobnie R. Golat, Prawa autorskie i prawa pokrewne w Internecie str. 34 i nast. w: Internet 2000, red. R Skubisz, Lublin 2000 r.
4. DIRECTIVE 2001/29/EC OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL of 22 May 2001 on the harmonisation of certain aspects of copyright and related rights in the information society
5. J. Barta, R. Markiewicz, Przedruk i inne licencje ustawowe ...j.w., str. 105
6. Zobacz: B. Michalski, Przedruk prasowy... str. 223, podobnie E Traple w: J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Komentarz do ustawy o prawie autorskim..., str. 191
7. S. Ritterman, Komentarz do ustawy o prawie autorskim, Kraków 1937 str. 98
Analogicznie przesłankę aktualności określa E Traple w: J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Komentarz do ustawy o prawie autorskim..., str. 190
8. B. Michalski, Przedruk prasowy... str. 234
9. Zwraca na to uwagę: B. Michalski, Przedruk prasowy... str. 234, podobnie wcześniej S. Ritterman , Komentarz...j.w. str. 98
10. Tak: B. Michalski, Przedruk prasowy... str. 231 , podobnie : E Traple w : Komentarz do ustawy o prawie autorskim..., str. 191
11. Jacek Sobczak, Prawo Autorskie i Prawa Pokrewne, Warszawa - Poznań 2000, str. 143
12. B. Michalski, Przedruk prasowy... str. 237; Autor dopuszcza odzyskanie aktualności zwłaszcza w stosunku do artykułów "rocznicowych" czy okolicznościowych.
13. B. Michalski, Przedruk prasowy... j.w. str. 236
Podobnie okres trzech miesięcy przyjmuje Jacek Sobczak, Prawo Autorskie...j.w., str. 144
14. Zgodnie z art. 20 ust. 2 pkt. 4 prawa prasowego wniosek o rejestracje czasopisma lub dziennika powinien zawierać określenie częstotliwości ukazywania się periodyku. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 lipca 1990 r. w sprawie rejestru dzienników i czasopism (Dz.U.90.46.275) w rubryce szóstej wpisana zostaje częstotliwość ukazywani się dziennika lub czasopisma.
Podobnie okres 3 miesięcy przyjmuje Jacek Sobczak, Prawo Autorskie...j.w., str. 144
15. Zobacz postulat A. Goszczyńskiego, dyrektora Centrum Monitoringu Wolności Prasy w sprawie przedrukowywania tekstów prasowych z 31 marca 1998 r. http://www.freepress.org.pl/oo9.htm
16. J. Barta, R. Markiewicz, Przedruk i inne licencje ustawowe dla prasy, Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej 68 / 1997, str. 99,
17. J. Barta, R. Markiewicz, Przedruk i inne licencje...j.w, str. 99
18. S. Ritterman, Komentarz...j.w. str. 100
19. Na problem zwracają uwagę: J.Barta, R. Markiewicz, Śluzy szeroko otwarte, Rzeczpospolita 23/06/2000 r.
20. Słownik języka polskiego, red M Szymczak, Warszawa 1983 r., str. 833
21. Na taką trudność interpretacyjną wskazuje Jacek Sobczak, Prawo Autorskie....j.w., str. 146
22. E Traple w : J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Warszawa 1995, str. 189 Pogląd został omówiony w I części artykułu.
23. S. Ritterman, Komentarz...j.w. str. 100; A. Kopff, S. Grzybowski, S. Serda, Zagadnienia prawa autorskiego, Warszawa 1973, str. 158
podobnie E. Traple w : Komentarz do ustawy o prawie autorskim ...j.w., Warszawa 1995 str. 193
24. Krytyczne rozważania nad możliwością uznania Internetu jako całości za prasę prowadzą J.Barta , R. Markiewicz, Internet a Prawo, Kraków 1998 r. , str. 35, podobne stanowisko zajmuje E. Nowińska, Nieuczciwa reklama w Internecie, str. 61, w: Internet problemy prawne, Lublin 1999, red. R. Skubisz,
a także S. Jankiewicz, Prowadzenie Reklamy w Internecie, Radca Prawny 2/2001
25. I. Wiszniewska Polskie Prawo Reklamy, Warszawa 1998 r. str. 112
26. S. Wikariak, "Internet uznany za prasę", Rzeczpospolita 18.09.1997 r.
27. W literaturze spotkać można określenie - Poszerzona Komunikacja Indywidualna. Tak np. J.Barta , R. Markiewicz, Internet a Prawo, str. 34.
28. Nieco odmienne stanowisko prezentuje: Z. Okoń, Swobodne Używanie, Webmaster czerwiec 2000 http://webmaster.pckurier.pl/2000/czerwiec/czer2000.html Autor stwierdza, że portale i vortale ni mogą zostać uznane za prasę z powodu braku numeru bieżącego wydania. Wydaje się jednak,że powstała tu jedynie pewna nieścisłość terminologiczna. Jak słusznie zauważa portale czy vortale nie stanowią prasy w rozumieniu art. 25 pr. aut. , (przepis nie znajdzie zatem zastosowania) nie wyklucza to jednak uznania takich stron WWW, za prasę w szerokim znaczeniu.
29. E. Traple w : Komentarz do ustawy o prawie autorskim... j.w., Warszawa 1995 str. 187a także:, Joanna Marcinkowska, Andrzej Matlak, Treść prawa j.w. , str. 140 w
20. J. Barta, R. Markiewicz, Internet a Prawo, Kraków 1998 r. , str. 158, :, Joanna Marcinkowska, Andrzej Matlak, Treść prawa j.w. , str. 140, J. Sobczak, Ustawa Prawo Prasowe - Komentarz, Warszawa 1999, str. 113, J. Maciąg, S. Stanisławska, Internet-Prasa-Prawo, ZN UJ PWiOWI 1997, z. 68 str. 90, Z. Okoń, Swobodne Używanie, Webmaster czerwiec 2000
Podobnie, wskazując jednocześnie na wymóg wspólnej linii programowej poszczególnych edycji: E. Nowińska, Nieuczciwa reklama w...j.w., str. 62
31. Pierwszym polskim magazynem ekektronicznym były "Donosy" Zobacz: 10 lat Polskiego Internetu , dodatek specjalny lipiec 200 DotCom nr. 10-11, Na temat poczatków prasy elektronicznej zobacz również Maria Banaszak, Polska gazeta wirtualna, Rzeczpospolita 28.03.1997 r. , a także: Marta Banaszak, Cyberprasa, Rzeczpospolita 18.11.1996 r.
W lit. wskazano na konieczność rejestracji elektronicznych edycji prasy Tak: J. Sobczak, Ustawa Prawo...str. 273,
32. Najczęściej jest to e-mail w formie tekstowej. Równie popularne są e-ziny w postaci przesyłanych e-mailem plików html. Istniej e-ziny dostępne jedynie on-line na stronie wwwo a także serwis y www prasy tradycyjnej.
33. Na temat osobistych praw autorskich zobacz J. Barta, R Markiewicz w: Komentarz do ustawy ...j.w. str. 136 i na E. Wojnicka , Ochrona autorskich dóbr osobistych, Lodź 1997, st.
34. Tak: J. Barta, R. Markiewicz, Przedruk i inne licencje dla prasy, ZNUJ 1997 z. 68 str.101
Ponadto jak wskazuje Piotr Waglowski w przypadku korzystania z wyciągów ze sprawozdań, artykułów i wypowiedzi, oznaczeni źródła powinno obejmować również podanie linku do strony www na której znajdują się materiały. P. Waglowski, Prosta informacja prasowa, http://www.vagla.pl/skrypts/prosta_informacja.htm
35. Tak: M. Szaciński, Zmiany w utworze naruszające prawo autora do integralności dzieła ,Palestra 1986 nr.7 str. 42
36. Podaje za E. Wojnicka, Ochrona autorskich dóbr osobistych, Lodź 1997, str. 185
37. Orzeczenie SN z dnia 14 marca 1928 r. (KR 474/27), OSP 1928, poz. 493
38. Orzeczenie SN z dnia 27 czerwca 1988 r. I CR 159/88, nie publikowane .
39. Orzeczenie zamieszczone w J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne. Przepisy orzecznictwo , umowy międzynarodowe, Warszawa 1997, str. 731
40. Zobacz np. Orzeczenie SN z dnia 28 lutego 1958 r. 1 CR 563/57, nie publikowane .
Orzeczenie zamieszczone w J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne...j.w.
Orzeczenie w sprawie zniekształcenia dźwięku ilustracji muzycznej przy sporządzaniu kopii ekranowych.
Zobacz również : Orzeczenie SN z dnia 13 grudnia 1935 r. OSP 1937, poz. 71
Orzeczenie w sprawie nieodpowiedniej pod względem technicznym reprodukcji medalu.
Na temat uznania szaty graficznej za utwór zobacz : A. Kopff, Szata graficzna gazety i ilustracja prasowa w świetle prawa, Kraków 1970 podobnie: B. Michalski, Przedruk prasowy... j.w. str. 236
41. Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (DZ. U z dnia 8 czerwca Nr 47 poz. 211 z pozn. zmianami)

© 2000  Copyright by Roman Bieda