Harmonizacja prawa spółek na szczeblu Wspólnot Europejskich

Pojęcie "harmonizacja" prawa należy odróżnić od jego "unifikacji".

Unifikacja prawa oznacza zastąpienie krajowych porządków prawnych przez przepisy wspólne dla państw uczestników takiej operacji. Przepisy te mają charakter jednolity i stosuje się je odpowiednio we wszystkich krajowych ustawodawstwach. Metoda unifikacji prawa została zastosowana do tworzenia międzynarodowego prawa gospodarczego. Przykładem takiego rozwiązania jest Konwencja ONZ dotycząca umów w międzynarodowej sprzedaży towarów podpisana w Wiedniu 11 kwietnia 1980 roku, czy też poprzedzająca ją Konwencja Haska z 1 lipca 1964 roku. 1

Harmonizacja polega natomiast na zbliżeniu /approximation/ poszczególnych porządków prawnych w celu eliminacji występujących pomiędzy nimi różnic. 2 Pojęcie "harmonizacja" występuje zamiennie z pojęciem "zbliżenie" oraz "koordynacja". 3

Na szczeblu Wspólnot Europejskich działalność ustawodawcza może zasadniczo zmierzać do obu celów tj: do harmonizacji, bądź unifikacji systemów prawnych państw członkowskich.

W zależności od zamierzonego celu ustawodawca wspólnotowy może dopasować instrument prawny jakim będzie się posługiwał. Artykuł 189 Traktatu Rzymskiego stanowi: "Parlament działając wspólnie z Radą wydaje rozporządzenia, dyrektywy, rekomendacje i opinie".

Z pośród wymienionych jedynie rozporządzenia i dyrektywy mają znaczenie w omawianym kontekście. Wydawanie tych aktów prawnych zmierza do usprawnienia sposobu funkcjonowania wspólnego rynku poprzez stworzenie jednakowych w przypadku rozporządzeń lub podobnych w przypadku dyrektyw rozwiązań prawnych w państwach członkowskich.

Artykuł 7a Traktatu Rzymskiego w brzmieniu ustalonym w Maastricht stwierdza, że:

"Rynek wewnętrzny obejmuje obszar bez granic wewnętrznych, na którym zgodnie z postanowieniami niniejszego Traktatu zostaje zapewniony swobodny przepływ towarów, osób, usług i kapitału". Celem Wspólnoty jest m.in. wspieranie w całej Wspólnocie harmonijnego, zrównoważonego rozwoju gospodarczego, oraz utworzenie wspólnego rynku i unii gospodarczo-walutowej /art.2/.

Dla realizacji tych celów Traktat wymienia obszary, w których przewidziana jest działalność organów Wspólnoty. Jednym z nich jest zbliżenie regulacji prawnych państw członkowskich w stopniu koniecznym dla funkcjonowania wspólnego rynku. /art. 3(4)/

Twórcą teorii rynku wewnętrznego był Adam Smith. Krytykując merkantylistyczne podziały rynku ogólnoświatowego na odseparowane od siebie rynki krajowe, sformułował koncepcję rynku jednolitego dla wszystkich państw. 4
Program rynku wewnętrznego został zakreślony przez Komisję Europejską w 1985 roku w tzw. Białej Księdze. Jednolity Akt Europejski (1986r.) przewidywał zakończenie realizacji tego programu do 31 października 1992 roku. Termin ten nie został dotrzymany.

Funkcjonowanie rynku wewnętrznego opiera się na zagwarantowaniu czterech swobód, przepływu: osób, towarów, usług i kapitału.

Członkami Wspólnot są państwa o dwóch zasadniczo różniących się kulturach prawnych: anglosaskiej (Wielka Brytania i Irlandia) oraz kontynentalnej.

Ta ostatnia grupa nie jest jednolita, można w niej wyróżnić kulturę prawną opartą na wzorcach germańskich, romańskich oraz skandynawskich. 5

Prawo państw skandynawskich opiera się na wzorcach germańskich. W omawianej dziedzinie prawa spółek, Wielka Brytania, Francja i Niemcy wypracowały trzy zasadnicze modele prawa spółek. W zmodyfikowanych wersjach znalazły one zastosowanie w pozostałych państwach europejskich. 6

Konieczność ułatwienia obrotu gospodarczego wewnątrz Wspólnot, dążenie do stworzenia rynku wewnętrznego opartego na wyżej wymienionych swobodach, uczyniły niezbędnymi zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich poprzez przyjęcie wspólnych dla nich standardów prawnych realizujących cele zakreślone w Traktacie. Szczególnie ważnym okazało się zapewnienie podobnych warunków dla działania podmiotów gospodarczych, które najczęściej są tworzone w formie spółek prawa handlowego. Nie oznacza to żeby ustawodawstwa państw członkowskich odnoszące się do prawa spółek różniły się diametralnie. Wręcz odwrotnie, spośród całości systemowej prawa prywatnego, prawo spółek wykazuje najbardziej podobieństwo między ustawodawstwami państw członkowskich. 7

Intensyfikacja działalności i ekspansja spółek poszerzyły zakres ich aktywności na rynki międzynarodowe. By ułatwić możliwość działania spółek na obszarze wspólnego rynku zrodziła się potrzeba stopniowej minimalizacji różnic dotyczących tworzenia i działania spółek w prawodawstwach państw członkowskich. Przyjęcie wspólnych standardów prawnych zwiększa bezpieczeństwo obrotu, zapewnia większą przejrzystość prawa, a przede wszystkim jest elastycznym instrumentem ułatwiającym podjęcie i prowadzenie przez spółki działalności gospodarczej opartej na zasadzie równości podmiotów i na zakazie dyskryminacji na całym terytorium Wspólnotowym.

Jedną ze swobód składających się na funkcjonowanie wspólnego rynku jest prawo prowadzenia działalności gospodarczej (freedom of establishment). Obejmuje ono "prawo podejmowania działalności gospodarczej na własny rachunek, oraz prawo zakładania i kierowania przedsiębiorstwami, zwłaszcza spółkami w rozumieniu art. 58{2}, zgodnie z przepisami stanowionymi dla własnych obywateli przez państwo członkowskie, w którym działalność jest podejmowana" art.52. W tym celu art. 54 Traktatu zawiera katalog działań organów wspólnotowych. Rada i Komisja po konsultacji z Komitetem Społeczno Ekonomicznym oraz Parlamentem Europejskim obowiązane są stopniowo znosić ograniczenia w zakresie: "warunków tworzenia agencji, oddziałów i filii (spółek) na terytorium państw członkowskich Wspólnot Europejskich, oraz warunków dopuszczenia na to terytorium personelu należącego do centrali tych firm w celu objęcia stanowisk kierowniczych lub nadzorczych w tych agencjach, oddziałach i filiach". Rada i Komisja mają za zadanie m.in. koordynowanie prawodawstw państw członkowskich w dziedzinie prawa spółek. Chodzi o ujednolicenie w obrębie Wspólnot gwarancji dotyczących ochrony wspólników i osób trzecich (art.54 {3} g).

Artykuł 58 Traktatu Rzymskiego stanowi, że: "spółki lub firmy, które zostały założone zgodnie z ustawodawstwem któregokolwiek z państw członkowskich, i które mają swoją siedzibę statutową, zarząd lub główne przedsiębiorstwo w obrębie Wspólnoty, mają być traktowane jak osoby fizyczne będące obywatelami państw członkowskich w zakresie swobody prowadzenia działalności gospodarczej". Paragraf drugi tegoż artykułu zawiera definicję spółki: "Przez spółki lub firmy rozumie się spółki lub firmy założone na podstawie przepisów prawa cywilnego lub handlowego, włączając spółdzielnie, oraz inne osoby prawne prawa publicznego, lub prywatnego, z wyłączeniem tych, które nie prowadzą działalności zarobkowej".

Swoboda prowadzenia działalności gospodarczej polega na eliminacji barier stworzonych przez narodowe systemy prawne. Bariery takie mogłyby uniemożliwiać, bądź utrudniać prowadzenie takiej działalności przez spółki pochodzące z innego państwa członkowskiego .

Swoboda zakładania i prowadzenia działalności gospodarczej obejmuje swoim zakresem tak szerokie spektrum działań jak: zakładanie filii, oddziałów, agencji, prawo dostępu do sądów, dostępu do różnych form finansowania, pełną zdolność do czynności prawnych, prawo dostępu do subsydiów rządowych, wszystko to w oparciu o brak dyskryminacji ze względu na narodowość. 8

Swoboda ta opiera się na zasadzie traktowania narodowego, czyli traktowania ani gorszego, ani lepszego aniżeli spotyka to osoby fizyczne lub prawne państwa przyjmującego. Takie traktowanie ma na celu wyrównanie szans w zakresie dostępu do rynków, przez podmioty zarówno krajowe, jak i pochodzące z innego państwa członkowskiego. Państwo członkowskie nie może uzależniać podjęcia działalności na swoim terytorium przez spółkę pochodzącą z innego państwa od pozwolenia lub też specjalnej koncesji.

Traktat przyznaje spółkom oraz osobom fizycznym prawo do korzystania ze swobody prowadzenia działalności gospodarczej. Problemem jednakże jest określenie narodowości spółki. Artykuł 58 Traktatu stanowi, że spółka zarejestrowana ma być zgodnie z ustawodawstwem któregokolwiek z państw członkowskich i ma mieć swoją siedzibę statutową, zarząd, bądź główne przedsiębiorstwo na terenie Wspólnoty.

Swoboda w zakresie poruszania się obywateli i spółek różni się znacznie. Osoby fizyczne przekraczają granice, mogą podjąć pracę na terytorium innego państwa członkowskiego, natomiast spółki musiałyby przenieść swoją główną siedzibę na terytorium innego państwa członkowskiego. Takie przeniesienie nie jest jednak łatwe. Zasada swobodnego prowadzenia działalności gospodarczej nie byłaby możliwa do urzeczywistnienia gdyby zachowane zostały różnorodności w porządkach prawnych państw członkowskich dotyczące prawa spółek.

Podstawą harmonizacji prawa spółek są przepisy Traktatu. Próbę harmonizacji prawa spółek podjęto również w oparciu o umowy międzynarodowe, zawierane na podstawie artykułu 220 Traktatu. Artykuł ten stanowi, że "państwa członkowskie w razie potrzeby podejmą rokowania między sobą w celu zapewnienia swoim obywatelom między innymi: wzajemnego uznawania spółek lub firm w rozumieniu art. 58 {2] Traktatu, zachowania osobowości prawnej, przeniesienia siedziby z jednego kraju do innego, oraz możliwości łączenia się spółek i firm podlegających prawu różnych państw" artykuł 220 {4}.

Charakter tych konwencji międzynarodowych jest sporny.9 Jedni autorzy zaliczają je do prawa wspólnotowego, inni przeciwnie odmawiają im takiego charakteru..

Głównym celem harmonizacji na podstawie umowy międzynarodowej w tym obszarze było usunięcie norm kolizyjnych dotyczących spółek. 10 Szczególnie ważne jest rozstrzygnięcie jakie prawo należy stosować do spółki, czy prawo państwa w którym ma ona siedzibę, czy prawo państwa według którego spółka została zarejestrowana.

Problem ten pojawia się szczególnie wtedy gdy spółka rządzona przepisami prawnymi jednego państwa, rozpoczyna działalność na terenie drugiego państwa. Idealnym rozwiązaniem byłoby uznanie tej spółki przez ustawodawstwo państwa, w którym rozpoczyna ona swoją działalność. 29 02 1968 sześć państw członkowskich Wspólnot podpisało Konwencję "O wzajemnym uznawaniu spółek i osób prawnych" .Konwencja ta nie weszła w życie, gdyż Holandia jej nie ratyfikowała.

Konwencja ta przyjmuje liberalne wymogi uznawania spółek i osób prawnych. Inaczej niż reguluje to Traktat, konwencja obejmuje pojęciem spółek i firm także spółki cywilne i przedsiębiorstwa, których celem nie jest prowadzenie działalności gospodarczej. 11 Natomiast osoby prawne prawa publicznego podlegają Konwencji wówczas, gdy wykonują jakąkolwiek działalność gospodarczą, która mając charakter odpłatny, nie musi być jednak nastawiona na zysk.12

Oprócz spółek uznane mogą być także inne podmioty prawa prywatnego lub publicznego, jeśli spełniają warunki, jakie Konwencja nakłada na spółki i jeśli prowadzą działalność gospodarczą za wynagrodzeniem.

Koniecznymi wg Konwencji wymogami dla ważności uznania są: